در اقتصادهای نوظهور، صنایع کوچک به عنوان ستون فقرات توسعه عمل میکنند که ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. صنایع کوچک، که معمولا به واحدهایی با کمتر از 50 کارمند اطلاق میشود، نه تنها موتور محرکه اشتغال هستند، بلکه نقش کلیدی در انباشت سرمایه داخلی و افزایش ارزش افزوده ایفا میکنند. بر اساس آمار سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی، حدود 94 درصد بنگاههای اقتصادی کشور را صنایع کوچک و متوسط تشکیل میدهند.
این بخش که اغلب در شهرکهای صنعتی و کارگاههای محلی پراکنده است، به دلیل انعطافپذیری بالا، نوآوری محلی و وابستگی کم به منابع خارجی، در برابر شوکهای اقتصادی مقاومتر عمل میکند. اهمیت آنها در اقتصاد ملی ایران، فراتر از آمار، در تحقق سیاستهای اقتصاد مقاومتی نهفته است؛ جایی که رهبر معظم انقلاب بر حمایت از تولید داخلی و اشتغالزایی تاکید دارند. یکی از برجستهترین نقشهای صنایع کوچک، اشتغالزایی است. طبق گزارش سازمان مدیریت صنعتی، این صنایع حدود 41 درصد از کل اشتغال صنعتی کشور را تامین میکنند.
در حالی که صنایع بزرگ تنها 47 درصد سهم دارند، صنایع کوچک با سرمایهگذاری اندک، برای نیروی کار غیرماهر و جوانان فرصتهای شغلی ایجاد میکنند. برای مثال، در استانهای محروم مانند کرمان و قم، بیش از 40درصد اشتغال صنعتی به این بخش اختصاص یافته است.
این اشتغالزایی نه تنها بیکاری را کاهش میدهد، بلکه به توزیع درآمد در مناطق روستایی و شهری کمک کرده و مهاجرت معکوس را ترغیب میکند. در سال 1403، با نرخ بیکاری جوانان بالای 25 درصد، صنایع کوچک مشروط به حمایتهای دولتی، میتوانند سالانه صدها هزار شغل پایدار ایجاد کنند،. از منظر سرمایهگذاری، صنایع کوچک با سرمایه اولیه پایین (اغلب کمتر از 10 میلیارد تومان)، انباشت سرمایه داخلی را تسهیل میکنند. بر اساس دادههای اتاق بازرگانی ایران، سهم این صنایع از کل سرمایهگذاری صنعتی حدود 18.4 درصد است.
این سرمایهگذاریها عمدتا از منابع خصوصی و تسهیلات بانکی تامین میشود، اما در سالهای اخیر، با توجه به رشد منفی تشکیل سرمایه (حدود 5درصد در دهه گذشته)، این بخش توانسته با تکیه بر سرمایههای خرد، بیش از 17 درصد ارزش تولیدات صنعتی را به خود اختصاص دهد. برای نمونه، در حوزه صنایع دستی و غذایی، سرمایهگذاریهای کوچک منجر به صادرات 6میلیارد دلاری در سال 1403 شده است.
این امر نه تنها منجر به فعال شدن چرخه اقتصادی میشود، بلکه به کاهش وابستگی به نفت کمک شایانی میکند. سهم صنایع کوچک از تولید ناخالص داخلی (جی دی پی) نیز قابل توجه است. طبق برآوردهای اخیر، این بخش حدود 15 درصد از ارزش افزوده صنعتی را تولید میکند که در کل جی دی پی کشور، حدود 400 میلیارد دلار در 1402 معادل 10تا 15 میلیارد دلار میشود.
تورم بالای 40 درصد و نوسانات ارزی، هزینههای تولید را افزایش داده و دسترسی به مواد اولیه را دشوار میکند. دوم اینکه تحریمهای بینالمللی، صادرات را محدود کرده؛ سهم صادرات صنایع کوچک تنها 10 درصد کل صادرات (57 میلیارد دلار در 1403) است.
علاوه بر این، فرسودگی تکنولوژی (با میانگین سن تجهیزات بالای 20 سال) و کمبود نیروی متخصص، بهرهوری را کاهش میدهد. چالش دیگر، بوروکراسی اداری است؛ صدور مجوزها تا 6 ماه طول میکشد و قاچاق کالا (به ارزش 20 میلیارد دلار سالانه) بازار داخلی را اشباع میکند. همچنین سرمایهگذاری در فناوریهای نوین، مانند هوش مصنوعی در صنایع دستی، پتانسیل اشتغالزایی را دوچندان میکند. در نهایت، صنایع کوچک نه تنها اقتصادی، بلکه اجتماعی هستند و تقویت آنها، به عدالت منطقهای و پایداری کمک میکند. با رفع موانع، این بخش میتواند جی دی پی را 20 درصد افزایش دهد و ایران را به قطب صنعتی منطقه تبدیل کند.
