در حالی که کشورهای حاشیه خلیج فارس— از عربستان سعودی و امارات متحده عربی گرفته تا قطر و کویت — از نظر شاخصهای کلی امنیت غذایی در رتبههای بالایی قرار دارند، اما این رتبهبندیها اغلب واقعیت تلخ وابستگی ساختاری را پنهان میکنند. یکی از آسیبپذیرترین حلقههای این زنجیره، امنیت خوراک دام است که میتواند به سرعت به پاشنه آشیل امنیت ملی تبدیل شود. امروز اختلال در این آبراه مستقیماً بر بازار نهادههای دامی (ذرت، جو، کنجاله سویا، خوراک دام و افزودنیها) تأثیر میگذارد و میتواند زنجیره تولید پروتئین حیوانی در کشورهای حاشیه خلیج فارس را فلج کند.
وابستگی شدید به واردات: واقعیت تلخ منطقه
کشورهای حاشیه خلیج فارس حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد از نیاز غذایی خود را وارد میکنند. این وابستگی در بخش خوراک دام و طیور حتی شدیدتر است. ذرت و کنجاله سویا عمدتاً از مسیرهای دریایی تأمین میشوند و تقریباً بخش عمده آن از مسیر تنگه هرمز عبور میکنند. بخش قابل توجهی از غلات وارداتی (مانند ذرت و جو) مستقیماً به عنوان خوراک دام و طیور مصرف میشود، زیرا تولیدات پروتئینی در مزارع منطقه به این واردات وابسته است. برای مثال صنعت طیور عربستان سعودی تقریباً به طور کامل بر ذرت و سویای وارداتی تکیه دارد. در قطر و امارات نیز برای حفظ تولید داخلی شیر، به واردات علوفه و خوراک دام وابستهاند. ایران نیز سالانه حدود ۱۰ میلیون تن ذرت و حدود ۳ میلیون تن دانه و کنجاله سویا وارد میکند که تقریباً حجم قابل توجه آن از مسیر دریایی هرمز تأمین میشود. در ایران نهادههای دامی بار اصلی تأمین ارزی را بر دوش میکشند و بحرانهای ارزی یا اختلال در واردات، سریعاً به افزایش قیمت گوشت و محصولات دامی منجر میشود.این وابستگی دو لایه دارد:1- لایه مستقیم: واردات نهاده های دامیتولید خوراک دام برای نگهداری مرغداری ها و دامداری ها.2- لایه غیرمستقیم: تأثیر بر امنیت غذایی انسان، زیرا کاهش تولید گوشت، شیر و تخممرغ، الگوی غذایی پروتئینمحور جمعیت رو به رشد منطقه را مختل میکند.
چرا خوراک دام «پاشنه آشیل» است؟
1. حساسیت مسیرهای ترانزیتی: تنگه هرمز حدود بخش قابل توجهی از حملونقل غلات را تحت تأثیر قرار میدهد. هرگونه تنش نظامی، اختلال در کشتیرانی یا افزایش هزینههای بیمه، تأمین خوراک دام را مختل میکند. در سناریوهای بدبینانه، همزمان مسدود شدن تنگه هرمز و بابالمندب میتواند دسترسی دریایی به واردات غلات را تقریباً قطع کند. کشورهای حاشیه خلیج فارس با ذخایر غذایی ۳ تا ۶ ماهه، در صورت طولانی شدن بحران با کمبود شدید مواجه خواهند شد.
۲. تأثیر زنجیرهای بر تولید دام: کمبود خوراک دام منجر به افزایش قیمت نهادههای دامی، کشتار زودرس دام، کاهش تولید و در نهایت تورم شدید در محصولات پروتئینی میشود. این مسئله نه تنها امنیت غذایی را تهدید میکند، بلکه میتواند به نارضایتی اجتماعی و فشارهای سیاسی منجر شود.
۳. پیوند با کود و انرژی: بسیاری از کشورهای خلیج فارس صادرکننده کود (مانند اوره) هستند، اما خودشان برای تولید خوراک دام و کشاورزی به واردات غلات وابستهاند. اختلال در صادرات کود جهانی نیز به طور غیرمستقیم بر تولید مواد اولیه تولید خوراک دام در کشورهای تأمینکننده تأثیر میگذارد و چرخهای از بحران ایجاد میکند.
۴. محدودیتهای طبیعی: آب و هوای خشک، کمبود زمین قابل کشت و فشار بر منابع آب، تولید محلی علوفه یا غلات خوراک دام را بسیار پرهزینه و ناپایدار کرده است. تلاشهایی مانند کشت هیدروپونیک یا سرمایهگذاری در آفریقا و آمریکای جنوبی برای تأمین علوفه وجود دارد، اما این استراتژیها هنوز نتوانستهاند وابستگی دریایی را به طور کامل کاهش دهند. پیامدهای امنیتی و ملی امنیت خوراک دام فراتر از یک مسئله اقتصادی است؛ در واقع باید آن را بخشی از امنیت ملی دانست. در شرایط تنشهای ژئوپلیتیکی جاری در خلیج فارس، اختلال در تأمین خوراک دام میتواند:ثبات اجتماعی را تهدید کند (افزایش قیمت غذا و کمبود پروتئین). اقتصاد را تحت فشار قرار دهد (تورم، کاهش تولید پروتئین و زیان به صنایع مرتبط). وابستگی به قدرتهای خارجی را افزایش دهد و اهرمهای چانهزنی را تضعیف کند.کشورهایی مانند عربستان با چشمانداز ۲۰۳۰ و امارات با سرمایهگذاری روی تکنولوژی های کشاورزی، تلاش کردهاند با تنوعبخشی تأمینکنندگان، ذخیرهسازی استراتژیک و فناوریهای نوین این آسیبپذیری را کاهش دهند. اما کارشناسان تأکید دارند که بدون کاهش اساسی وابستگی به واردات دریایی خوراک دام، این تلاشها کافی نیستند.در دنیای امروز، «جنگ غذا» میتواند به اندازه «جنگ نفت» ویرانگر باشد. ب ازار نهادههای دامی منطقه، به دلیل وابستگی شدید به واردات دریایی، به سرعت تحت تأثیر قرار میگیرد و این تأثیر از واحدهای دامداری به سفره مردم و ثبات اجتماعی میرسد. کشورهای حاشیه خلیج فارس باید خوراک دام را نه به عنوان یک کالای معمولی، بلکه به عنوان یک اولویت امنیتی ملی در نظر بگیرند.
راهکارهای پیشنهادی برای تبدیل این پاشنه آشیل به نقطه قوت:
1- تنوعبخشی تأمینکنندگان: کاهش وابستگی به یک یا دو مسیر یا کشور خاص (مانند آمریکا برای علوفه یا برزیل برای ذرت).
2- سرمایهگذاری در تولید داخلی خوراک: توسعه کشت مقاوم به خشکی، استفاده از پسابهای تصفیهشده و فناوریهای بیوتکنولوژی برای تولید پروتئین جایگزین.
3- همکاری منطقهای: ایجاد ذخایر مشترک خوراک دام در چارچوب GCC و هماهنگی برای مسیرهای جایگزین زمینی یا هوایی در شرایط بحران.
4- سیاستهای تشویقی: حمایت از واحدهای تولیدی کوچکمقیاس محلی و کاهش هدررفت در زنجیره تأمین.
5- دیپلماسی غذایی: استفاده از نفوذ اقتصادی برای تضمین مسیرهای امن ترانزیت و جلوگیری از سلاح سازی غذا به عنوان ابزار جنگی در درگیریها.شایان ذکر است که امنیت خوراک دام در خلیج فارس، بیش از هر چیز دیگری، نشاندهنده شکنندگی تعادل میان ثروت نفتی و نیازهای اساسی انسانی است. در دنیای امروز که تنشهای ژئوپلیتیکی، تغییرات اقلیمی و اختلالات زنجیره تأمین جهانی در حال افزایش است، نادیده گرفتن این حلقه ضعیف میتواند عواقب سنگینی برای ثبات ملی و منطقهای داشته باشد. کشورهای حاشیه خلیج فارس باید خوراک دام را نه صرفاً یک کالای اقتصادی، بلکه به عنوان یک اولویت استراتژیک امنیت ملی در نظر بگیرند. بدون تقویت این بخش، حتی قویترین اقتصادهای منطقه نیز در برابر شوکهای خارجی آسیبپذیر خواهند ماند. امنیت غذایی پایدار، کلید تابآوری واقعی در قلب خلیج فارس خواهد بود.
رییس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران
۲۲۳۲۲۳
