به گزارش دنیای سرمایه و به نقل از شرکت توسعه انرژی چادر ملو (تاچکو)گاز طبیعی اغلب در مقایسه با سایر سوختهای فسیلی، به دلیل انتشار کمتر دیاکسیدکربن هنگام احتراق مورد توجه قرار میگیرد؛ اما برای ارزیابی دقیق آثار زیستمحیطی آن، بررسی تنهای میزان انتشار در نیروگاه یا کارخانه مصرفکننده کافی نیست.
گازی که در یک کشور استخراج و در کشور دیگری مصرف میشود، پیش از رسیدن به مقصد مسیر پیچیدهای را طی میکند. از چاههای تولید و واحدهای فرآورش گرفته تا خطوط انتقال، تأسیسات مایعسازی، کشتیهای حمل و پایانههای واردات، هر مرحله به انرژی نیاز دارد و میتواند منشأ انتشار گازهای گلخانهای باشد.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش تازه خود با عنوان ارزیابی انتشار در زنجیره تأمین گاز طبیعی مایعشده و راهکارهای کاهش آن تلاش کرده است این انتشار را در سراسر زنجیره شناسایی و اندازهگیری کند. نتیجه این بررسی تصویری دقیقتر از یک واقعیت مهم است: عملکرد زیستمحیطی گاز طبیعی مایعشده، تنها به نوع سوخت وابسته نیست؛ بلکه به شیوه تولید، فناوری تأسیسات، میزان نشت متان، مصرف انرژی و مسیر حملونقل آن نیز بستگی دارد.
تجارت گاز طبیعی مایعشده در حال گسترش است
براساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۸۰ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی بهصورت مایعشده در بازارهای جهانی صادر شده است؛ حجمی معادل حدود ۱۳ درصد کل مصرف گاز طبیعی جهان. این مقدار نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب افزایش داشته است.
گسترش تجارت این حامل انرژی از یک سو امکان دسترسی کشورها به منابع متنوعتر گاز را فراهم میکند و از سوی دیگر، توجه به پیامدهای زیستمحیطی زنجیره طولانی تأمین آن را ضروریتر میسازد چرا که دو محموله گاز ممکن است از نظر کیفیت سوخت و میزان انرژی قابل استفاده مشابه باشند، اما انتشار گازهای گلخانهای مرتبط با تولید و تحویل آنها یکسان نیست. علت این تفاوت را باید در مبدأ تولید، فناوری و بهرهوری تأسیسات، مقدار نشت متان و فاصله حملونقل جستوجو کرد.
از چاه تا سوزاندن گاز؛ انتشار در کدام مراحل رخ میدهد؟
گاز طبیعی پس از استخراج، به منظور جدا شدن آب، ترکیبات نامطلوب و سایر مواد همراه آن فرآورش شده و سپس از طریق خطوط لوله به تأسیسات مایعسازی انتقال مییابد. در این تأسیسات، گاز تا حدود منفی ۱۶۲ درجه سانتیگراد سرد و به مایع تبدیل میشود؛ کاهش چشمگیر حجم گاز در این مرحله، حمل دریایی آن را با کشتیهای مخصوص امکانپذیر میکند.
در کشور مقصد، گاز طبیعی مایعشده دوباره گرم و به حالت گاز بازمیگردد تا وارد شبکه انتقال یا تأسیسات مصرفکننده شود. در طول این مسیر، انتشار گازهای گلخانهای از چند منشأ اصلی اتفاق میافتد: مصرف سوخت در تجهیزات، نشت متان، سوزاندن گاز در مشعلها و آزادسازی دیاکسیدکربنی که بهطور طبیعی در گاز استخراجشده وجود دارد.
ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی تمام این مراحل را در محاسبات خود لحاظ میکند؛ اما انتشار ناشی از سوزاندن نهایی گاز در نیروگاه، کارخانه یا ساختمان در محدوده شاخص زنجیره تأمین این گزارش قرار ندارد.
شاخص کلیدی گزارش؛ ۱۸.۶ گرم معادل دیاکسیدکربن
میانگین جهانی شدت انتشار گازهای گلخانهای در زنجیره تأمین گاز طبیعی مایعشده در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۸.۶ گرم معادل دیاکسیدکربن به ازای هر مگاژول انرژی تحویلشده برآورد شده است. این شاخص، انتشار مراحل استخراج، فرآورش، انتقال، مایعسازی، حمل دریایی و گازسازی مجدد را در بر میگیرد؛ نه انتشار حاصل از مصرف نهایی گاز.
برای درک بهتر این عدد، تصور کنید دو محموله گاز با انرژی یکسان به مقصد میرسند. محمولهای که هنگام تولید آن متان بیشتری نشت کرده یا برای مایعسازی و حمل آن سوخت بیشتری مصرف شده است، شدت انتشار بالاتری خواهد داشت.
متان؛ بخشی از گاز که هرگز به مصرفکننده نمیرسد
در ارزیابی انتشار زنجیره گاز طبیعی مایعشده، دیاکسیدکربن تنها گاز گلخانهای مهم نیست. متان، جزء اصلی گاز طبیعی، در صورت نشت مستقیم به جو اثر گرمایشی قابل توجهی دارد و این نشت ممکن است از تجهیزات تولید، شیرآلات، اتصالات، کمپرسورها و مخازن رخ داده یا در جریان برخی عملیات تعمیراتی و بهرهبرداری ایجاد شود.
از منظر اقتصادی نیز نشت متان به معنای از دست رفتن بخشی از محصول است؛ گازی که برای استخراج و آمادهسازی آن هزینه شده، اما به مصرفکننده نمیرسد. از این رو، کاهش نشت میتواند همزمان آثار اقلیمی را کاهش دهد و مقدار گاز قابل استفاده را افزایش دهد. شناسایی و تعمیر نشتیها، بهسازی تجهیزات و بازیابی گازهای خروجی، از راهکارهای مهم کنترل انتشار در صنعت گاز هستند.
مایعسازی؛ مرحلهای پرمصرف در زنجیره تأمین
تبدیل گاز طبیعی به مایع، فرآیندی انرژیبر است. برای رسیدن به دمای بسیار پایین موردنیاز، کمپرسورها و سامانههای تبرید باید بهصورت مداوم کار کنند. در بسیاری از واحدهای متعارف، انرژی این تجهیزات با سوزاندن بخشی از گاز تأمین میشود. بنابراین حتی اگر نشتی قابل توجهی وجود نداشته باشد، مصرف انرژی در فرآیند مایعسازی همچنان میتواند منشأ انتشار دیاکسیدکربن باشد.
یکی از راهکارهای مطرحشده برای کاهش این انتشار، افزایش بهرهوری تجهیزات و استفاده از برق کمانتشار است. البته برقیسازی بهخودیخود انتشار را حذف نمیکند؛ نتیجه زیستمحیطی آن به منبع تولید برق بستگی دارد. اگر برق از منابع پرانتشار تأمین شود، ممکن است بخشی از انتشار صرفاً از تأسیسات مایعسازی به نیروگاه منتقل شود.
مسیر حملونقل چه اثری بر ردپای کربنی دارد؟
گاز طبیعی مایعشده برای رسیدن به بازارهای دوردست با کشتیهای مخصوص حمل میشود. این کشتیها برای حرکت و مدیریت گاز تبخیرشده به انرژی نیاز دارند. از این رو، میزان انتشار حمل دریایی به عواملی مانند طول مسیر، بازده موتور کشتی، نوع سوخت، سرعت حرکت و نحوه مدیریت گاز تبخیرشده بستگی دارد.
در نسخه نهایی ارزیابی، اطلاعات واقعی مربوط به انتشار کشتیها از سامانه پایش و گزارشدهی اتحادیه اروپا نیز به تحلیل افزوده شده است. چنین دادههایی امکان بررسی دقیقتر تفاوت محمولهها را فراهم میکند و نشان میدهد مسیر تأمین و ویژگیهای ناوگان حمل نیز باید در ارزیابی زیستمحیطی گاز لحاظ شوند.
کاهش انتشار، مجموعهای از اقدامات هماهنگ میخواهد
کاهش ردپای کربنی زنجیره تأمین به یک فناوری یا اقدام محدود نشده و کنترل نشت متان در میدانهای تولید، کاهش گازسوزی در مشعلها، افزایش بازده تجهیزات، تأمین برق کمانتشار و در برخی تأسیسات، جذب و ذخیرهسازی دیاکسیدکربن، هرکدام بخشی از مسئله را برطرف میکنند.
برای نمونه، جذب و ذخیرهسازی کربن در تأسیساتی که گاز استخراجشده دارای دیاکسیدکربن طبیعی است میتواند از آزادسازی بخشی از این گاز جلوگیری کند؛ اما جایگزین کنترل نشتی متان یا کاهش مصرف سوخت در مراحل دیگر زنجیره نیست. انتخاب راهکار مؤثر نیازمند شناخت سهم انتشار هر فرآیند و بررسی شرایط فنی و اقتصادی همان تأسیسات است.
آینده بازار گاز؛ توجه بیشتر به کیفیت زیستمحیطی عرضه
قیمت، کیفیت سوخت و قابلیت اطمینان عرضه، از معیارهای اصلی معاملات گاز بودهاند. اکنون میزان انتشار گازهای گلخانهای در زنجیره تأمین نیز بهتدریج مورد توجه خریداران، نهادهای تنظیمگر و تأمینکنندگان مالی قرار میگیرد. مقررات اتحادیه اروپا درباره کاهش انتشار متان و توسعه روشهای اندازهگیری و گزارشدهی از نشانههای این تغییر هستند.
با این حال، روشهای اندازهگیری و گزارشدهی در همه کشورها یکسان نیست و برآوردهای انتشار زنجیره گاز همچنان با عدمقطعیت همراهاند. با وجود این محدودیتها، جهتگیری روشن است: ارزیابی عملکرد زیستمحیطی گاز از محل مصرف فراتر میرود و مسیر تولید و تأمین را نیز دربرمیگیرد.
جمعبندی؛ ردپای کربنی گاز را باید در سراسر زنجیره دید
ارزیابی جدید آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد که محاسبه دیاکسیدکربن حاصل از احتراق، بهتنهایی تصویر کاملی از انتشار مرتبط با گاز طبیعی مایعشده ارائه نمیکند. نشت متان، مصرف انرژی در تولید و فرآورش، مایعسازی، حملونقل و گازسازی مجدد نیز در ردپای زیستمحیطی آن سهم دارند.
تفاوت میان زنجیرههای تأمین نشان میدهد که میزان انتشار، ویژگی ثابت و تغییرناپذیر این حامل انرژی نیست؛ بلکه تا حدی به فناوری، بهرهوری، مدیریت عملیات و کیفیت زیرساخت وابسته است. بنابراین بهبود عملکرد زیستمحیطی باید از مبدأ تولید آغاز شود و تا آخرین مرحله تحویل ادامه پیدا کند. این نگاه، بهرهوری انرژی، کاهش اتلاف گاز و پایش دقیق انتشار را به اجزایی از مدیریت زنجیره تأمین انرژی تبدیل میکند.
