شبکه برق خاورمیانه چنان در هم تنیده شده که یک جرقه در یک نقطه، میتواند کل منطقه را به تاریکی و البته همزمان تشنگی بکشاند. تحلیل معماری برق منطقه نشان میدهد که ایران نه تنها آسیبپذیرترین عضو این زنجیره نیست، بلکه برگ برندهای در اختیار دارد که میتواند با کمترین شلیک، متحدان آمریکا را در عرض یک ساعت از آب و برق محروم کند.
برای درک این معماری شکننده، باید ابتدا ساختار شبکه برق هر کشور را به صورت جداگانه بررسی کنیم. آنچه در ادامه میآید، نقشه راهی است دقیق از نقاط آسیبپذیری که هر کدام میتواند مانند دومینوی سقوط، کل منطقه را در بر بگیرد.
اسرائیل جزیرهای تنها در دریای خاموشی برق خواهد بود و یک «جزیره برق» واقعی است. این رژیم تقریباً هیچ ارتباط اضطراری با شبکه برق همسایگان خود ندارد و به شدت به منابع داخلی متکی است. بیش از ۷۰ درصد برق اسرائیل از گاز طبیعی تأمین میشود که تماماً از چند میدان محدود دریایی (عمدتاً «لویاتان» و «تامار») استخراج میشود. نکته حائز اهمیت این است که اسرائیل هیچ ذخیرهسازی استراتژیک گاز در خشکی ندارد. به همین دلیل، در روزهای ابتدایی جنگ، مقامات رژیم دستور تعطیلی کامل میادین گازی «لویاتان» و «کاریش» را صادر کردند تا ریسک هدف قرار گرفتن آنها توسط موشکهای ایران کاهش یابد.
پنج نیروگاه اصلی این رژیم یعنی «اوروت رابین» با ظرفیت ۲۵۹۰ مگاوات، «روتنبرگ» با ۲۲۵۰ مگاوات، «هاگیت» با ۱۳۷۱ مگاوات، «اشکول» با ۹۱۲ مگاوات و «هاروویت» با ۹۰۰ مگاوات، بیش از نیمی از برق این کشور را تأمین میکنند. از کار افتادن تنها سه مورد از آنها، شبکه برق اسرائیل را از هم میپاشد و به اصطلاح دچار خاموشی سراسری حداقل به مدت یک هفته خواهد بود. نکته مهم دیگر اینکه تأسیسات آبشیرینکن این رژیم که ۸۰ درصد آب شرب آن را تأمین میکنند، همگی در مجاورت همین نیروگاهها قرار دارند. این یعنی یک حمله موفق به مجموعه «اشکلون» میتواند هم برق و هم آب آشامیدنی یک سوم این کشور را قطع کند. مدیرعامل شرکت نوگا انرژی، نهاد ناظر بر شبکه برق رژیم، پیش از این هشدار داده بود که پس از ۷۲ ساعت بیبرقی، زندگی در اسرائیل غیرممکن خواهد شد.
اما عربستان سعودی شاهراه فروپاشی در شرق و غرب خاورمیانه است چرا که قلب تپنده اقتصاد این کشور، چندین نقطه «تک خطه» حساس دارد. در شرق، نزدیک مرز کویت، پست فوق توزیع «الشعیبه» (Shu’aybah) با ظرفیت ۵۶۰۰ مگاوات نقش کلیدی در توزیع برق مناطق شرقی و ارتباط با شبکه کویت ایفا میکند.آسیب به این پست، فرکانس شبکه در شرق عربستان را مختل کرده و سیستمهای حفاظتی را مجبور به قطع خطوط ارتباطی با کویت و بحرین میکند.در غرب، اما اهمیت راهبردی بسیار بالاتر است. خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری شرق-غرب (Petroline) که از مجتمع فرآورش «ابقیق» (Abqaiq) با ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز آغاز و به بندر «ینبع» در دریای سرخ ختم میشود، تنها راه فرار عربستان از تنگه هرمز است.برای قطع کامل این مسیر جایگزین،دو نقطه هدفگذاری میشوند: اول،تأسیسات فرآورش «ابقیق» که قلب تپنده صنعت نفت عربستان است و دوم، پستهای ۴۰۰ کیلوولت تغذیهکننده ترمینال نفتی «ینبع». اختلال در هر یک از این دو نقطه، صادرات روزانه ۵ میلیون بشکه نفت عربستان از دریای سرخ را که تنها شریان نفتی باقیمانده این کشور است، قطع خواهد کرد.کویت و بحرین اولین دومینوهای سقوط را رقم خواهند زد.در میان تمام کشورهای منطقه، کویت و بحرین آسیبپذیرترین موقعیت را دارند. کویت ۹۰ درصد آب شرب خود را از آبشیرینکنهای وابسته به نیروگاهها تأمین میکند. مجتمع «الزور جنوبی» (Al-Zour South) که بزرگترین تأسیسات ترکیبی برق و آب در کویت است، نقشی حیاتی در تأمین نیازهای این کشور ایفا میکند. مجتمعهای «شعیبه» (Shuaiba) و «الدوحه»(Doha) نیز از دیگر اهداف کلیدی هستند.گزارشهای میدانی تأیید کرده که حملات پهپادی ایران به تأسیسات شعیبه و الزور جنوبی خسارات قابل توجهی به زیرساخت های برق و آب این کشور وارد کرده است. آسیب به این تأسیسات، به طور همزمان برق و آب آشامیدنی کویت را قطع میکند و این کشور را با فاجعهای انسانی بیسابقه مواجه میسازد.بحرین اما از کویت هم شکنندهتر است. این کشور بیش از ۵۴ درصد برق خود را از یک نیروگاه واحد به نام «الدور»(Al-Dur) با ظرفیت ۲۷۳۰ مگاوات تأمین میکند. نیروگاه «الرفاع» (Riffa) و پتروشیمی «سیتره» (Sitra) نیز از دیگر اهداف کلیدی هستند. نکته حائز اهمیت اینکه بحرین از طریق خطوط زیردریایی ۴۰۰ کیلوولت به شبکه عربستان متصل است. در صورت قطع این خطوط (که با هدف قرار دادن پست «الشعیبه» محقق میشود)، بحرین به یک جزیره برق تبدیل میشود. با از کار افتادن نیروگاه «الدور»، عملاً کل این کشور در تاریکی و تشنگی فرو خواهد رفت، زیرا آبشیرینکنهای آن نیز به نیروگاههای اصلی وابسته هستند.
امارات اما با وجود ظاهری مدرن، شبکه برقی بسیار متمرکز و آسیب پذیر دارد. بزرگترین هدف در این کشور، نیروگاه گازی «جبل علی» (Jebel Ali) با ظرفیت ۹۵۴۷ مگاوات است که ۲۲ درصد برق و بخش عمده آب شرب دبی را تأمین میکند. ایران رسماً این مجتمع را در فهرست اهداف خود قرار داده است. دومین هدف راهبردی، نیروگاه هستهای «براکه» (Barakah) با ظرفیت ۵۶۰۰ مگاوات در ابوظبی است. تحلیلگران بینالمللی هشدار دادهاند که حتی یک حمله محدود به این نیروگاه میتواند عواقب فاجعهباری از جمله انتشار تشعشعات رادیواکتیو در خلیج فارس به همراه داشته باشد. سومین هدف، تأسیسات فرآورش گاز «حبشان» (Habshan) با ظرفیت ۶.۱ میلیارد فوت مکعب در روز است که ۶۰ درصد گاز مورد نیاز امارات را تأمین میکند و مستقیماً به صنعت پتروشیمی و نیروگاهها متصل است.قطر نیز از این قاعده مستثنی نیست.دو نیروگاه اصلی این کشور، «ام الحول» (Umm Al-Houl) با ۲۵۲۰ مگاوات و «راس قرطاس» (Ras Laffan) با ۲۷۳۰ مگاوات، در مجموع ۴۷.۸ درصد برق قطر را تولید میکنند. تأسیسات «راس لفان» علاوه بر تولید برق، بزرگترین هاب صادراتی LNG جهان نیز هست. حمله به این مجموعه، هم برق داخلی قطر را هدف قرار میدهد و هم زنجیره تأمین جهانی گاز را مختل میکند. ایران پیش از این در موج ۹۶ عملیات «وعده صادق ۴»، حملات دقیقی به پالایشگاه حیفا، تأسیسات گازی اکسون موبیل در حبشان، پتروشیمی الرویس در امارات، پتروشیمی سیتره در بحرین و پتروشیمی شعیبه در کویت انجام داده است.
ما باید در پی ایجاد خاموشی آبشاری در صورت تجاوز دشمن به نیروگاههای متن باشیم و سناریویی عملیاتی با کمترین شلیک. سناریویی که در آن ایران با حداکثر دقت و کمترین تعداد موشک، این دومینوی سقوط را به حرکت درمیآورد:
در مرحله اول باید چند موشک به پست فوق توزیع«الشعیبه» در شرق عربستان اصابت کند. ظرف چند ثانیه، فرکانس شبکه در شرق عربستان مختل میشود و سیستمهای حفاظتی، خطوط ارتباطی ۴۰۰ کیلوولت با کویت و بحرین را به طور خودکار قطع میکنند.در دومین مرحله، کویت و بحرین که از شبکه عربستان جدا شدهاند،به «جزیره برق» تبدیل میشوند. همزمان، موشکهای دیگر به مجتمع «الزور جنوبی» در کویت و نیروگاه «الدور» در بحرین اصابت میکند. نیروگاههای محلی که توان تحمل نوسان ناگهانی فرکانس را ندارند، یکی پس از دیگری از مدار خارج میشوند. ظرف کمتر از یک ساعت، بیش از ۹۰ درصد برق و آب شرب کویت و تقریباً ۱۰۰ درصد برق بحرین قطع میشود.
اما مرحله سوم، با کاهش ناگهانی فرکانس در کل شبکه خلیج فارس، نیروگاههای قطر نیز به طور خودکار از مدار خارج میشوند و نیمی از برق این کشور قطع میشود.در مرحله چهارم شبکه برق امارات که برای جبران کسری ناشی از قطع خطوط ارتباطی، مجبور به توزیع بار اضافی بر روی سایر خطوط میشود، دچار افت ولتاژ شدید میگردد. سیستمهای حفاظتی برای جلوگیری از آسیب به تجهیزات، شهرکهای صنعتی مانند «الرویس» و بخشهایی از دبی را از مدار خارج میکنند. صادرات پتروشیمی که ستون فقرات اقتصاد غیرنفتی امارات است، عملاً متوقف میشود.
در نهایت همزمان، موشکهای ایرانی به سکوهای گازی «لویاتان» یا تأسیسات دریافت گاز در عسقلان و اشدود اصابت میکند. زنجیره تأمین سوخت ۷۰ درصد نیروگاههای اسرائیل قطع میشود و خاموشی گسترده سراسر اراضی اشغالی را فرا میگیرد.
نتیجه این اقدام هوشمند و متمرکز مهلکترین سناریو است که نه فقط تاریکی، بلکه تشنگی را برای متجاوزان اپستین رقم خواهد زد.واقعیت ترسناکتر این است که در خلیج فارس، آب و برق از یکدیگر جداییناپذیرند. بیش از ۹۰ درصد آب شرب کشورهای حاشیه خلیج فارس از آبشیرینکنهایی تأمین میشود که به صورت «هممولد» (Cogeneration) با نیروگاهها کار میکنند. حمله به یک نیروگاه، به طور همزمان یک کشور را هم از برق محروم میکند و هم از آب آشامیدنی. همانطور که اسرائیل نیز ۸۰ درصد آب شرب خود را از پنج آبشیرینکن بزرگ وابسته به نیروگاهها تأمین میکند، کشورهای عربی نیز در همین وضعیت قرار دارند.ایران به روشنی اعلام کرده که در صورت حمله به زیرساختهای انرژی خود، آبشیرینکنهای منطقه را هدف قرار خواهد داد و این تهدید را با حملات واقعی به تأسیسات بحرین و کویت عملی کرده است.در سوی مقابل خوشبختانه معماری شبکه برق ایران پراکنده برای روز مبادا طراحی شده است و شبکه برق ایران یکی از پراکندهترین و تابآورترین شبکههای جهان است. با بیش از ۱۳۰ نیروگاه گازی درسراسر کشور،بزرگترین نیروگاه ایران سهمی کمتر از ۴درصد در کل تولید دارد و شش نیروگاه بزرگ در مجموع تنها ۱۴ درصد از ظرفیت اسمی را تشکیل میدهند. این معماری «رینگی» و غیرمتمرکز، که حاصل دههها تجربه در برابر تهدیدات نظامی و تحریم است، به شبکه اجازه میدهد حتی با از دست دادن چندین نیروگاه، همچنان به کار خود ادامه دهد. وزیر نیروی ایران صراحتاً اعلام کرده است که «برخلاف کشورهای حاشیه خلیج فارس و اسرائیل، تولید برق در ایران به صورت غیرمتمرکز انجام میشود و همین امر آسیب پذیری سیستم برق ما را کاهش داده است». از سوی دیگر، ایران کمترین وابستگی را به آبشیرینکنها دارد و منابع آبی آن عمدتاً از طریق سدها و قنوات تأمین میشود، که نقطه قوت دیگری در برابر تهدیدات دشمن محسوب میشود.بر اساس تحلیل معماری برق خاورمیانه، نقاط آسیبپذیر زیر در اولویت هدفگیری قرار دارند:اسرائیل (هدفگیری همزمان برای حداکثر اثربخشی):· میادین گازی «لویاتان» و «کاریش» در دریای مدیترانه· تأسیسات دریافت گاز در عسقلان و اشدود· نیروگاههای «اوروت رابین»، «روتنبرگ» و «اشکول» (بزرگترین و حیاتیترین واحدها)
عربستان سعودی (قطع همزمان صادرات نفت از شرق و غرب):· پست فوق توزیع «الشعیبه» (برای قطع ارتباط با کویت و بحرین)· تأسیسات فرآورش «ابقیق» (قلب صنعت نفت عربستان)· پستهای ۴۰۰ کیلوولت تغذیهکننده ترمینال نفتی «ینبع» (قطع مسیر جایگزین تنگه هرمز)
کویت (قطع همزمان برق و آب):· مجتمع «الزور جنوبی» (بزرگترین تأسیسات ترکیبی برق و آب)· مجتمعهای «شعیبه» و «الدوحه»
بحرین (فلج کامل در کوتاهترین زمان):· نیروگاه «الدور» (تأمینکننده بیش از ۵۴ درصد برق)· خطوط زیردریایی ۴۰۰ کیلوولت اتصال به عربستان
امارات (ضربه به ستونهای اصلی اقتصاد):· نیروگاه گازی «جبل علی» (بزرگترین نیروگاه گازی جهان)· نیروگاه هستهای «براکه»· تأسیسات فرآورش گاز «حبشان»
قطر (قطع نیمی از برق داخلی):· نیروگاههای «ام الحول» و «راس قرطاس»
بنابراین آس روی میز تهران را باید رو کنیم و تحلیل معماری برق خاورمیانه نشان میدهد که ایران نه تنها آسیبپذیرترین عضو این شبکه نیست، بلکه برگ برندهای در اختیار دارد که میتواند با یک دست پر، کل منطقه را به گروگان بگیرد. دکترین «بازدارندگی فعال» سپاه پاسداران بر این اصل استوار است: «اگر زیرساختهای انرژی ایران هدف باشد، هیچ زیرساخت انرژی در منطقه امن نخواهد بود». این معادله وحشت، سلاحی است که ایران سالها روی آن کار کرده و برخی کشورها نیز با ارائه فهرستی از ۵۵ هدف انرژی در اسرائیل به ایران، این توانایی را تقویت کرده است.
حمله به زیرساختهای برق ایران، آتشبازی نیست که در آن تنها یک طرف بسوزد. این اقدام، شعلهور کردن آتشی است که دامنگیر تمام متحدان آمریکا در منطقه خواهد شد. در نظم جدید انرژی، دیگر هیچکس – نه اسرائیل، نه عربستان، نه امارات – نمیتواند با خیال راحت به ایران حمله کند. زیرا هزینه آن، خاموشی و تشنگی در خانه خودشان خواهد بود. این همان «آسی» است که ایران در آستین دارد و هر لحظه میتواند آن را رو کند.
* کارشناس ارشد ژئوپلیتیک و دیپلماسی انرژی
