به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، سال ۱۴۰۴ سال عجیبی در تاریخ ایران است. سالی که دو جنگ را به خود دید. جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان را. سال تمام شد جنگ اما نه. هر چه هست تصمیمات اقتصادی که در این سال کمآب و لبریز از خشکی اتخاذ شد تا سالیانی طولانی، پس از اتمام این جنگ عرصهی اقتصاد را تحت تاثیر خود قرار خواهد داد.
سالی بی وزیر اقتصاد
۱۴۰۴ در حالی آغاز شد که مهمترین وزارتخانهی اقتصادی ایران وزیر نداشت. نمایندگان در اسفندماه سال ۱۴۰۳، عبدالناصر همتی را به دلیل رشد قیمت دلار استیضاح کردند و حتی درخواستهای رییسجمهوی مبنی بر اینکه در شرایط جنگی اقتصاد ایران را بیفرمانده نکنید را نشنیدند. همتی از ساختمان باب همایون خداحافظی کرد تا رکورد سریعترین استیضاح در تاریخ ایران را به نام خود بزند. این استیضاح در شرایطی اتفاق افتاد که رییسجمهور از وفاق میگفت و همدلی و هر جا تریبونی به دست میآورد اعلام میکرد که بیایید با هم دعوا نکنیم. با این حال همتی تنها خروجی دولت نبود. پس از استیضاح همتی بود که شایعات دربارهی جدایی طیبنیا از دولت چهاردهم رنگ واقعیت گرفت تا رییسجمهور بدون «مشاور عالیاش» پا به سال ۴۰۴ بگذارد.
در این شرایط سخت، وقتی آدمها از سوی مخالفان دولت تحمل نمیشدند، همه پیشبینیها نیز دلالت بر آن داشت که ۴۰۴ سال سختی از نظر اقتصادی است. بحرانهای اقتصادی در شرایطی که داعواهای سیاسی حتی اندکی فروکش نکرده بود، میتوانست تاثیرات منفی خود را بیش از پیش بر جامعه آشکار کند. تورم بالا، تداوم کاهش سرمایهگذاری و نرخ استهلاک بالا در کنار بحرانهای نوظهور ناشی از شرایط جنگی و تشدید فشار خارجی همگی تصویری رعبآور را مقابل دیدگان نمایان میکرد. اردیبهشت ماه سال گذشته بود که انفجار در اسکله شهید رجایی سایهی ترس را بر سر اقتصاد ایران بیش از پیش گسترده کرد. در این انفجار که بنا بر اعلام رئیس سازمان فناوری اطلاعات بین ۳ تا ۵ میلیارد دلار خسارت به همراه داشت، هفتاد نفر از هموطنان را از دست دادیم و ۱۲۴۲ نفر زخمی شدند. کانتینرهایی حاوی برنج، گوشت، مرغ، چای، روغن و … در این انفجار از میان رفتند.
تجاوز رژیم صهیونیستی به ایران
۲۳ خرداد با حملهی رژیم صهیونیستی به ایران، جنگی شهری و تمام عیار آغاز شد که تا دوازده روز ادامه داشت. سه روز پس از آغاز جنگ بود که مدنیزاده، گزینهی پیشنهادی دولت برای تصدی وزارت امور اقتصادی و دارایی از مجلس رای اعتماد گرفت و راهی ساختمان بابهمایون شد. سوم تیر با پایان جنگ ۱۲ روزه، برای همگان روشن بود که شرایط سختتر از پیشبینیهایی است که کارشناسان اعلام میکردند. حالا زخم جنگ نیز تن رنجور اقتصاد ایران را آزار میداد. با این حال بعد از جنگ پیگیری برنامههای زمینماندهی اقتصاد در دستور کار سیاستگذاران و تصمیمگیران قرار گرفت.
خداحافظی با صفرها
نوزدهم مرداد سال گذشته سخنگوی دولت اعلام کرد حذف چهار صفر از پول ملی، بالاخره از پس بیش از سه دهه رفت و آمد و بحث و بررسی اجرایی شد. همان زمان بسیاری از کارشناسان این اقدام را اقدامی شکلی خواندند و تاکید داشتند حذف صفرها نمیتواند تاثیری بر شاخصهای اقتصادی ایران بگذارد و اتفاقی است که اثرات آن تنها محدود به حوزهی حسابداری خواهد شد.
مجلس در قالب این لایحه حتی به واحد پولی که در محاوره ایرانیها کاربرد دارد، یعنی «تومان» رای نداد و ترجیح داد از عنوان ریال جدید در این قانون استفاده کند. اجزای این «ریال جدید» را هم «قران» خواندند تا همچنان تفاوت اسم رسمی و محاورهای پول ایران باقی بماند. طبق پیشبینیها بانک مرکزی مکلف است ظرف دو سال مقدمات دورهی سه سالهی گذرار برای جمعآوری اسکناسهای فعلی و جایگزینی اسکناسهای جدید را مهیا کند. در این دوره هر دو اسکناس در اقتصاد ایران کاربرد دارند و این «دوره گذار» خواندن میشود. در تعطیلات نوروزی نخستین گامهای عملی برای سادهسازی نظام پولی کشور با چاپ اسکناسهای جدید (حذف چهار صفر) برداشته شد که این امر را می توان آغاز یک تحول بزرگ پولی قلمداد کرد.
شهریور پرماجرا
شهریور اما سایهی «اسنپ بک» بر سر اقتصاد و سیاست ایران سنگینی میکرد. هنوز دو ماه از پایان جنگ سپری نشده بود که اروپاییها بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را خواستار شدند. دلیلشان وجود شواهدی در خصوص غنیسازی سطح بالای اورانیوم در ایران بود. هر چند مخالفان دولت پزشکیان که همزمان بسیاری از آنها مخالف دولت روحانی نیز محسوب میشوند، معتقد بودند این اتفاق تاثیری بر اقتصاد و سیاست ایران ندارد اما با این حال انگشت اتهام را به سمت ظریف نشانه رفتند. ظریف مرداد سال ۱۴۰۴ در مصاحبهای اعلام کرده بود: کلمهٔ تعلیق به جای لغو تحریمها را فردی به نام فرانچسکو در برجام گنجانده و خود او از آن خبر نداشته است. هر چه بود بازارهای ایران چنان تحتتاثیر بازگشت تحریمها و اجرای اسنپبک قرار گرفتند که با هر تلنگری بازارهای زودبازده با نقد شوندگی بالا، وارد رالی افزایش قیمتها شدند. از این تاریخ به بعد وقتی مشخص شد روند بازگشت تحریمها آغاز خواهد شد، بازار ارز ابایی از نمایش وضعیت غیرعادی خود با نوسان حتی ده هزار تومانی قیمت دلار در یک روز نداشت.
پای تراستیها به ادبیات سیاسی باز شد
در این فضا زیر پوست اقتصاد اتفاق دیگری در حال رخ دادن بود. علیرضا پیمانپاک، قائم مقام وزارت جهاد کشاورزی اوایل زمستان گرم و خشک ۴۰۴ بود که پرده از رازی بزرگ برداشت و گفت تراستیها در زمان جنگ ۱۲ روزه جواب تلفن نمیدادند و بعد از جنگ دوباره سر و کلهشان پیدا شد.
به نظر میرسد بحران بازنگرداندن پولها از سوی تراستیها به ایران در همهی روزهای پس از جنگ جریان داشته و زمستان سخت ۴۰۴ که از راه رسید دیگر چارهای جز پردهبرداری از این اتفاق باقی نمانده بود.حالا آنها که سالهاست به دور زدن تحریم افتخار کردهاند و فروش نفت در شرایط تحریمی را نشانهی پیروزی خود و ناکارامدی دشمن دانستهاند با یک سئوال بزرگ روبهرو بودند؛ پولها بازنگردد، چه کنیم؟
توضیحات اعلامی از سوی مقامات نشان میداد در این سالها شبکهای حول صادرات نفت ایران شکل گرفته که کارش صادرات نفت ایران و دریافت پول است، در این میان اما علیاکبر پورابراهیم در گفتگو با ایلنا اعلام کرد:«بهمن ١۴٠٢ ارگان نظارتی در نامه رسمی به دولت اعلام کردند تراستیها حدود ١١ میلیارد دلار پول نفت را برنگرداندهاند. همان مقطع تردیدی نداشتم که بخشی از این پول خورده شده است.»
اوایل دیماه سال گذشته بود که محمدقاسمی، معاون سیاستگذاری اقتصادی سازمان برنامهوبودجه در صداوسیما اعلام کرد: «میلیاردها دلار در اختیار تراستیها است که تراستیهای بانکی کارشان را انجام میدهند. مقرر گردید با کمک دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی برنامه منسجمی اجرا شود و از هفته آینده ارز آنها وارد کشور خواهد شد».
از سوی دیگر غلامرضا تاج گردون رئیس کمیسیون تلفیق نیز توضیح داده بود:«ما ۲۱ میلیارد دلار نفت فروختیم و فقط ۱۳ میلیارد دلار وصولشده؛ از این ۱۳ میلیارد دلار وصول، ۱.۲ میلیارد دلار مربوط به سال گذشته است» یکی از پرمناقشهترین موضوعها در زمان تحریم، همین تراستیها هستند. درواقع اگر تراستیها نبودند، امکان نداشت پول حاصل از فروش نفت، فرآوردههای پتروشیمی و دیگر کالاها را دریافت کرد اما این حجم از هزینه برای دور زدن تحریم هم توجیهپذیر نیست.
صمصامی، نماینده اقتصاد خواندهی اصولگرای مجلس که سرپرستی وزارت امور اقتصادی و دارایی را نیز در کارنامهی کاریاش داراست، اما موضوع را فراتر از این برد و تاکید کرد: مجموع عدم بازگشت ارز به چرخه رسمی از سال ۱۳۹۷ تا ۲۷ بهمن سال ۱۴۰۴ به ۱۳۰ میلیارد دلار رسیده که ۸۱ میلیارد دلار آن تعهدات سررسید شده، ایفا نشده است. هر چه هست پروندهی تراستیها بسته نشده، اتفاقات دیگری در اقتصاد ایران رخ داد که سبب شد این موضوع از صدر اخبار کنار برود. باید به این نکته توجه داشت عملکرد تراستیها کاملا در تضاد با عنوانی است که به این جمع یا گروه اطلاق میشود. واژهی تراست در انگلیسی به معنای اعتماد است و تراستیها گروه معتمدی بودند که قرار بود پول حاصل از صادرات نفت و پتروشیمی و … را به ایران بازگردانند اما هزینهها حالا آنقدر بالا رفته بود که برخی آشکارا این سئوال را طرح کنند که آیا تداوم چنین سیاستی توجیهپذیر است؟
خداحافظی با یک بانک پرمساله
پاییز سال ۱۴۰۴ بانک مرکزی با چراغ خاموش مشغول رتق و فتق ماجرای بانکی بود که بنا بر اعلام مدیرکل نظارت بانکی بانک مرکزی بدهیاش به ۷۵۰ هزار میلیارد تومان رسیده بود؛ رقمی که بهطور متوسط معادل ۸ میلیون و ۱۵۲ هزار تومان برای هر یک از ۹۲ میلیون ایرانی تمام شده است. اولین روز آبان، بانک مرکزی در اطلاعیهای اعلام کرد: «مجوز بانک آینده از امروز اول آبان ۱۴۰۴ لغو شد. تمامی سپرده ها با همان شرایط قرارداد قبلی، به بانک ملی ایران منقل خواهد شد و سپردهگذاران از روز شنبه در محل همان شعبه قبلی(با مدیریت و تابلوی بانک ملی ایران) تمامی خدمات را کمافیالسابق دریافت خواهند کرد و بانک ملی ایران در خصوص سپردهها پاسخگو است.
بانک مرکزی درباره خدمات اینترنتی بانک آینده گفت: تمامی خدمات بانک آینده مبتنی بر فناوری از جمله کارت های بانکی، اینترنت بانک و غیره کما فی السابق برای مشتریان بانک آینده ادامه دار خواهد بود.
هملن روز تابلوهای بانک آینده با بنرهایی با آرم و اسم بانک ملی پوشانده شد. بنرهایی که هنوز در شهرها در دیدرس مشتریان بانکی است.
رونمایی از نرخ سوم بنزین
بیست و دوم آذر نیز دولت با استناد به بالا بودن حجم قاچاق بنزین، از نرخ سوم بنزین رونمایی کرد تا مهر پایانی زده باشد بر حیات مصوبهای که سال ۱۳۸۴ با هدف جذب رای در انتخابات نهم ریاستجمهوری از سوی مجلس صادر شده بود. طرح تثبیت قیمتها. در این مصوبهی جدید تغییر قیمت بنزین هر سه ماه ممکن است. از این تاریخ نرخ سوم بنزین ۵ هزار تومان تعیین شد. به این ترتیب افراد قادر بودند از سهمیهی ۱۵۰۰ تومانی، سه هزار تومانی و در صورت نیاز پنج هزار تومانی با کارت جایگاه برای خرید بنزین استفاده کنند.
از سوی دیگر بنزین سوپر نیز با نرخی در محدوده ۸۰ هزار تومان توسط پمپهای سیار برای خودروهای گرانقیمت در دسترس قرار گرفت.
ماه تلخ، ماه زخم، ماه دی
دیماه در حالی از راه رسید که رکود شدید بازارها را فرا گرفته است. هفتمین روز دیماه بازاریان و فعالان بازارهایی چون علاءالدین و … اعتراضی خیابانی را تدارک دیدند. در همین زمان فرزین رییس کل بانک مرکزی از ساختمان شیشهای خداحافظی کرد و شگفتآور آنکه همتی، ده ماه بعد از استیضاح لین بار در سمت رییسکل بانک مرکزی به کابینه بازگشت.
حالا عدم بازگرداندن پول از سوی تراستیها از یک سو و چشمانداز تیره پیشرو از سوی دیگر دولت را مجاب کرد دست به اقدامی مخاطرهامیز بزند و ارز ترجیحی ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی را تنها سه سال پس از جراحی اقتصادی و رکوردشکنی تورم حذف کند. ۱۴ دی در شرایطی ارز ترجیحی حذف شد که اعتراضات خیابانی بازاریان و کسبه و بخشی از مردم همچنان جریان داشت. در همین زمان ذاعلام شد با هدف جبران یارانهی پرداختی در قالب ارز ترجیحی مقرر است هر ایرانی در هر دهک و هر موقعیت مالی ماهانه یک میلیون تومان یارانه برای خرید کالاهای مشخص شده نظیر گوشت و مرغ و لبنیات و برنج و روغن و … دریافت کند. به ازای هر نفر مبلغ چهار میلیون تومان بابت یارانهی چهارماه در کارت سرپرستان خانوار شارژ شد. این چنین بود که افزایش سرسامآور قیمت روغن و برنج و کالاهای اساسی با این توضیح که قدرت خرید از طریق اعتبار کالابرگی قابل جبران است، توجیه شد. چهار روز بعد، در اعتراضات هجدهم و نوزدهم دی، با قطع اینترنت، فضای اقتصادی نیز مانند فضای سیاسی و اجتماعی با شوکی عجیب مواجه شد. اینترنت قطع شد تا بنا بر اعلام وزیر ارتباطات روزی ۵ هزار میلیارد تومان خسارت ناشی از این اتفاق به اقتصاد تحمیل شود. قطع اینترنت بیست روز طول کشید تا فروشگاههای اینترنتی، کسبو کارهای آنلاین و … از نقطهی تابآوری عبور کنند.
در روزهای پس از فاجعه، در اندوه جانهای معترضان و مامورانی که زندگی ناتمامشان در سال ۴۰۴ جا ماند، جامعهی ایران در بهت و حیرتی عمیق، اخبار مرتبط با احتمال جنگ را رصد میکرد. تورم نقطه به نقطه از ۶۰ درصد عبور کرده و غبار سیاست تن و بدن اقتصاد را پوشانده بود.
در نهمین روز اسفند اما بار دیگر جنگی از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی بر ایران تحمیل شد. جنگی که تا امروز هفتم فروردین سال ۱۴۰۵ همچنان تداوم دارد.
۲۲۳۲۲۳
